Bombardimi i Karakasit nga SHBA- të dhe lajmi për arrestimin e Nicolas Maduros dhe transferimin e tij jashtë Venezuelës – në rrethana që mbeten të paqarta – shënojnë një pikë kthese historike për vendin dhe të gjithë rajonin e Amerikës Latine. Pas më shumë se njëmbëdhjetë vjetësh në pushtet, njeriu që e identifikoi emrin e tij me rezistencën ndaj SHBA-së, por edhe me krizën politike, ekonomike dhe sociale në Venezuelë, pushon së qeni poli qendror i pushtetit. Pyetja, megjithatë, që del me intensitet më të madh nuk është se çfarë mbaron, por çfarë fillon.
Venezuela po hyn në një periudhë pasigurie të madhe, ku asgjë nuk mund të merret si e mirëqenë: as një tranzicion i qetë, as stabilitet politik, madje as kohezioni territorial dhe social i vendit. Këto zhvillime nuk kanë të bëjnë vetëm me brendësinë e saj, por prekin edhe ekuilibrin e fuqisë në Amerikën Latine, marrëdhëniet SHBA-Amerikano-Latine dhe, në fund të fundit, skenën ndërkombëtare energjetike dhe gjeopolitike.
Çfarë do të thotë largimi i Maduros pas 11 vitesh në pushtet?
Nicolás Maduro mori pushtetin në vitin 2013, duke pasuar Hugo Chavez-in, themeluesin e Chavismo-s dhe arkitektin e “Revolucionit Bolivarian”. Që në fillim, sundimi i Maduros u vu në pikëpyetje, si brenda vendit ashtu edhe në nivel ndërkombëtar. Akuzat për autoritarizëm, mashtrim zgjedhor, shtypje të opozitës dhe shkelje sistematike të të drejtave të njeriut bashkëjetuan me rënien e thellë ekonomike të vendit për shkak, në veçanti, të embargos nga Shtetet e Bashkuara dhe vendet e tjera perëndimore.
Largimi i tij nuk është vetëm një ndryshim fytyre në presidencë. Ai sinjalizon shembjen e mundshme të një sistemi të tërë pushteti, i cili bazohej në aleancën e udhëheqjes politike, ushtrisë, shërbimeve shtetërore dhe strukturave paraushtarake. Dobësimi ose shpërbërja e këtij rrjeti krijon një vakum pushteti, i cili nuk është aspak i sigurt se do të mbushet shpejt ose në mënyrë paqësore.
Kush mund ta qeverisë Venezuelën pas Maduros?
Mbështetësit e ndërhyrjes amerikane argumentojnë se largimi i Maduros i hap rrugën opozitës demokratike për të marrë pushtetin. Në qendër të këtij debati janë dy figura: María Corina Machado, një figurë emblematike e opozitës dhe fituese e Çmimit Nobel për Paqen, dhe Edmundo González, një kandidat i opozitës në zgjedhjet e vitit 2024.
Opozita ka thënë prej muajsh se është gati të marrë pushtetin dhe se po përgatitet fshehurazi për tranzicionin. Megjithatë, realiteti është shumë më kompleks. Opozita politike në Venezuelë mbetet e fragmentuar, me mosmarrëveshje të brendshme, strategji të ndryshme dhe një prani të kufizuar organizative në shumë rajone të vendit.
Pyetja thelbësore nuk është vetëm se kush do ta marrë zyrtarisht presidencën, por edhe nëse ai do të jetë në gjendje të qeverisë vërtet, të imponohet në aparatin shtetëror dhe të rivendosë funksionimin bazë të shtetit.
Sa i rëndësishëm është roli i ushtrisë dhe i milicisë?
Ushtria ka qenë prej kohësh shtylla kryesore e mbështetjes për regjimin e Maduros. Oficerë të lartë kanë mbajtur pozicione kyçe në administratën shtetërore dhe në shërbimet dhe ndërmarrjet shtetërore, veçanërisht në sektorin e naftës. Në të njëjtën kohë, milicitë funksionojnë si mekanizma kontrolli dhe represioni.
Edhe shumë nga kritikët e Maduros kishin frikë se një ndërhyrje e drejtpërdrejtë amerikane mund të çonte në destabilizim të mëtejshëm, pikërisht sepse nuk ishte e qartë nëse ushtria do të pranonte një ndryshim pushteti. Qëndrimi i forcave të armatosura do të përcaktojë kryesisht nëse vendi do të shkojë drejt një tranzicioni të kontrolluar apo një skenari konflikti të dhunshëm dhe paqëndrueshmërie civile.
Pse SHBA-të e konsiderojnë kapjen e Maduros një fitore strategjike?
Sipas analizave nga BBC dhe media të tjera ndërkombëtare, Shtetet e Bashkuara nuk kanë ndërhyrë kaq drejtpërdrejt dhe hapur në Amerikën Latine që nga viti 1989, kur pushtuan Panamanë për të rrëzuar Manuel Noriegën. Nëse konfirmohet se Maduro u rrëzua me forcë, kjo do të përbënte një fitore të qartë për “skifterët” e qeverisë amerikane, të cilët kanë mbështetur hapur ndryshimin e regjimit në Venezuelë për vite me radhë.
Administrata Trump e ka etiketuar Maduron si “narkoterrorist”, duke e akuzuar atë për udhëheqjen e një organizate kriminale të trafikimit të drogës. Në të njëjtën kohë, ajo nuk e njeh legjitimitetin e tij si president, duke i konsideruar zgjedhjet e vitit 2024 jo të lira dhe të ndershme.
Si kaluam nga “lufta kundër drogës” në ndryshimin e regjimit?
Zhvillimet duket se kanë filluar me operacione kundër drogës. Sulmet ajrore dhe detare kundër motoskafeve që dyshohet se transportonin drogë përmes ujërave territoriale të Venezuelës – pa dhënë SHBA-të ndonjë provë të prekshme për këtë – ishin faza e parë e një operacioni që u zgjerua gradualisht në Karaibet lindore dhe Oqeanin Paqësor.
Sipas informacioneve të disponueshme, numri i të vdekurve deri më tani është rreth 110. Në të njëjtën kohë, forcat amerikane sekuestruan cisterna që transportonin naftë venezueliane në shkelje të sanksioneve, ndërsa Donald Trump njoftoi një embargo ndaj naftës së vendit.
Ajo që filloi si një operacion kundër trafikut të drogës është zhvilluar në një strategji gjithëpërfshirëse presioni, që synon jo vetëm dobësimin e regjimit, por edhe rrëzimin e vetë Maduros.
Sa e rrezikshme është përshkallëzimi ushtarak në Karaibe?
Mobilizimi ushtarak amerikan në rajon përshkruhet nga analistët si më i madhi në Amerikë që nga Lufta e Ftohtë. Rreth një e treta e Marinës Amerikane është në brigjet e Venezuelës, ndërsa janë raportuar edhe sulme tokësore, por pa konfirmim zyrtar të detajeve.
Shpërthime të fuqishme në Karakas dhe rrethinat e tij e shtynë Maduron të shpallte gjendjen e jashtëzakonshme dhe të bënte thirrje për “mobilizim”. Këto zhvillime rrisin ndjeshëm rrezikun e destabilizimit të përgjithshëm, jo vetëm në Venezuelë, por edhe në vendet fqinje.
A është nafta në fund të fundit arsyeja kryesore për ndërhyrjen amerikane?
Qeveria e Venezuelës akuzon drejtpërdrejt SHBA-në se kërkon të kontrollojë rezervat e mëdha të naftës në vend, më të mëdhatë e provuara në botë. Ky argument gjen jehonë me një pjesë të opinionit publik ndërkombëtar, pasi dimensioni energjetik i zhvillimeve është i pamohueshëm.
Venezuela ka rreth 303 miliardë fuçi rezerva të provuara. Megjithatë, prodhimi aktual është vetëm një pjesë e vogël e këtij potenciali, për shkak të kolapsit të infrastrukturës, keqmenaxhimit të PDVSA-së dhe sanksioneve ndërkombëtare.
A e dëshiron vërtet Trump naftën e Venezuelës?
Në SHBA ka zëra që argumentojnë se largimi i Maduros mund të hapë rrugën për një rimëkëmbje në sektorin e naftës në Venezuelë në dobi të kompanive amerikane. Përfaqësuesja republikane Maria Elvira Salazar e përshkroi vendin si një “minierë ari” për kompanitë amerikane të naftës.
Vetë Trump ka deklaruar vazhdimisht mbështetjen e tij për rritjen e prodhimit të naftës, me sloganin “shponi, shponi, shponi”. Megjithatë, Shtëpia e Bardhë këmbëngul se përparësia kryesore është luftimi i trafikut të drogës dhe rivendosja e demokracisë.
Çfarë interesash kanë kompanitë amerikane në Venezuelë sot?
Sot, Chevron është e vetmja kompani amerikane që operon në mënyrë aktive në Venezuelë, duke përbërë rreth 20% të prodhimit të përgjithshëm të vendit. Prania e saj bazohet në leje të posaçme të dhëna pavarësisht regjimit të sanksioneve.
Rafineritë amerikane, veçanërisht në Gjirin e Meksikës, janë veçanërisht të interesuara për naftën bruto venezueliane, e cila është më e lirë dhe më fitimprurëse. Megjithatë, edhe në një skenar të favorshëm politik, rritja e prodhimit do të kërkonte kohë dhe investime të mëdha.
A mund të rimëkëmbet shpejt industria e naftës?
Sipas Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë, prodhimi i Venezuelës aktualisht është rreth 860,000 fuçi në ditë, më pak se një e treta e niveleve të një dekade më parë. Raporte të tilla si ky nga Wood Mackenzie vlerësojnë se me një menaxhim më të mirë dhe investime modeste, prodhimi mund të arrijë në 2 milionë fuçi në ditë brenda dy viteve.
Megjithatë, një rimëkëmbje e vërtetë dhe afatgjatë do të kërkonte dhjetëra miliarda dollarë dhe ndoshta një dekadë stabiliteti, gjë që është larg të qenit e garantuar.
Cilat rreziqe mbeten për të ardhmen e vendit?
Edhe nëse Maduro largohet përgjithmonë, nuk ka asnjë garanci se Venezuela do të hyjë automatikisht në një periudhë normaliteti demokratik. Shoqëria është thellësisht e prekur nga vitet e varfërisë dhe migrimit masiv. Institucionet shtetërore janë dobësuar dhe ekonomia varet nga një model nafte që përballet me sfida globale.
Siç theksojnë analistët, slogani “shponi, shponi, shponi” mund të tingëllojë politikisht tërheqës, por kompanitë private investojnë vetëm kur ka stabilitet, fitim dhe parashikueshmëri. Në Venezuelën e sotme, këta elementë mbeten të kërkuar.
A po hyn Venezuela në një epokë të re apo në një cikël të ri krize?
Arrestimi i Nicolas Maduros mbyll një kapitull historik, por nuk shkruan automatikisht tjetrin. Vendi ndodhet në një udhëkryq kritik, ku shpresa për rilindje demokratike bashkëjeton me frikën e destabilizimit. Rruga që do të ndjekë do të përcaktohet jo vetëm nga qëllimet e opozitës apo strategjitë e Shteteve të Bashkuara, por edhe nga aftësia e shoqërisë venezueliane dhe institucioneve të saj për t’u ngritur pas një dekade krize.
