Zgjedhjet vendore në Maqedoninë e Veriut kanë qenë gjithmonë një barometër i qartë i raportit të forcave politike dhe etnike në vend. Por zgjedhjet e fundit sollën një konfirmim të hidhur dhe të pritshëm: vota shqiptare vazhdon të mbetet strukturalisht më e dobët përballë makinerisë shtetërore maqedonase. Ky nuk është një fenomen i ri, por tashmë është kthyer në një krizë të qëndrueshme që po e zhvesh komunitetin shqiptar nga çdo avantazh i fituar në dekadat e fundit.
Ky rezultat nuk është thjesht pasojë e një fushate të dobët. Ai është produkt i një historie të gjatë me dështime të grumbulluara, ku mungesa e strategjisë afatgjatë, mosndërtimi i elitave dhe fragmentimi i skajshëm politik kanë sjellë deri në këtë pikë kritike. Këto zgjedhje ishin, në fakt, pasqyra e një realiteti që elitat shqiptare e kanë shmangur për shumë kohë.
- Makineria shtetërore maqedonase: trashëgimia që nuk u sfidua kurrë
Për 35 vite me radhë, shteti maqedonas ka ndërtuar institucione të forta, të centralizuara dhe të mbështetura nga burokraci e qëndrueshme. Edhe kur vendi ka kaluar kriza politike, përçarje brendapartiake apo tensione etnike, funksioni i aparatit shtetëror ka mbetur pothuajse i pandryshueshëm: të garantojë dominimin politik të shumicës.
Shqiptarët, përkundrazi, mbetën të fragmentuar:
në partitë politike që shpesh luftonin mes vete më shumë se kundër padrejtësive strukturore,
në mungesë të një platforme të përbashkët kombëtare,
me një administratë të dobët që nuk prodhoi kurrë ekspertizën e duhur,
pa organizata të qëndrueshme lobingu, pa institute strategjike dhe pa përfaqësim cilësor në nivelet e larta të shtetit.
Përballja ishte e pabarabartë që në nisje. Shqiptarët hynin në çdo cikël zgjedhor me mjete minimale, ndërsa pala maqedonase ushtronte ndikim politik, ekonomik, institucional dhe mediatik të konsoliduar. Kjo pabarazi nuk u vu kurrë seriozisht në rend të ditës nga elitat shqiptare.
- Politika pa vizion, intelektualë pa strategji
Që nga pluralizmi e këtej, partitë politike shqiptare kishin një shans historik për të ndërtuar institucione të reja, për të krijuar elitën e vet të qëndrueshme dhe për të kultivuar breza të rinj të përgatitur për sfidat e shekullit XXI. Ky shans u humb pothuajse në çdo cikël.
Partitë politike shqiptare u fokusuan kryesisht në:
emërime klienteliste,
shpërndarje të posteve mes grupeve të ngushta,
konkurrencë të brendshme pa standarde,
mungesë të investimit në formimin e të rinjve,
mungesë projektesh strategjike afatgjata.
Ndërkohë, intelektualët që duhej të ishin motor reformash, u shndërruan në shumicën e rasteve në zgjatim të partive politike. Mendimi kritik u dobësua, debati politik u varfërua, ndërsa universitetet dhe akademia nuk prodhuan kapacitete të reja.
Ky është dështimi më i kushtueshëm i elitave shqiptare në Maqedoninë e Veriut: mosprodhimi i brezave të rinj që mund të mbështesnin kauzën kombëtare me profesionalizëm, argument dhe vizion.
- Efekti domino i dështimit: rënia e pashmangshme e peshës politike
Pasojat e këtij vakumi afatgjatë po bëhen gjithnjë e më të dukshme. Shqiptarët gjenden sot përballë një rreziku real:
- a) Humbja e përfaqësimit cilësor në institucionet e shtetit
Postet e rëndësishme mbahen shpesh nga individë pa përvojë, pa kompetencë dhe të lidhur vetëm në baza politike. Kjo ul peshën e shqiptarëve në vendimmarrje.
- b) Rritja e varësisë politike nga partitë maqedonase
Sa më e dobët të jetë elita shqiptare, aq më e madhe bëhet nevoja për aleanca të njëanshme, ku shqiptarët hyjnë si palë më e dobët.
- c) Margjinalizimi ekonomik
Pa ekspertë dhe pa kapital njerëzor, shqiptarët mbeten jashtë sektorëve strategjikë ekonomikë.
- d) Dobësimi i identitetit dhe rolit kulturor
Rënia politike reflektohet automatikisht në rënien e dukshmërisë kulturore dhe edukative.
Në këtë kontekst, çdo arritje e 35 viteve – nga Marrëveshja e Ohrit deri tek hapësirat e reja politike – rrezikon të zhbëhet me një ritëm të përshpejtuar.
- Matematikë politike: 35 × 0 = 0
Nëse 35 vite politikë nuk kanë prodhuar institucione, nuk kanë krijuar ekspertizë dhe nuk kanë ngritur struktura të qëndrueshme, atëherë rezultati është i qartë:
35 vite × 0 strategji = 0 rezultate të qëndrueshme.
Elitat nuk ndërtohen vetë. Ato krijohen me:
investim,
vizion,
shkollim,
eksperiencë,
disiplinë institucionale.
Asnjë prej këtyre nuk ka ndodhur në nivele të mjaftueshme.
- Pse shqiptarët po bien më shpejt se komunitetet e tjera?
Ndryshe nga komunitetet tjera në rajon, shqiptarët e Maqedonisë së Veriut nuk kanë kultivuar mekanizmat e brendshëm të vetëmbajtjes. Të tilla si:
institute studimore,
fondacione kulturore,
shkolla politike,
rrjete të profesionistëve,
qendra prodhimi të opinionit publik,
media të pavarura dhe me standard profesional.
Komunitetet që nuk ndërtojnë elitë të përhershme janë të destinuara të bien nga çdo pozicion që arrijnë, sado i fortë të ketë qenë momenti i ngritjes.
- A është rënia e pakthyeshme?
Jo. Por është e përshpejtuar dhe do të bëhet e pakthyeshme nëse nuk ndërhyhet menjëherë. Të rinjtë shqiptarë kanë potencial të jashtëzakonshëm, por potenciali pa strukturë organizimi zhduket në emigrim, në apati, ose në përdorim të gabuar.
Forca e një komuniteti matet me aftësinë e tij për të përgatitur të ardhmen. Dhe e ardhmja nuk përgatitet me retorikë, por me institucione.
- Tre shtyllat e ringritjes kombëtare
Për të ndryshuar trajektoren, duhen ndërmarrë hapa të qartë dhe të matshëm:
- a) Shtylla e parë: Prodhimi i elitave të reja
Krijimi i instituteve të trajnimit politik, diplomatik dhe administrativ.
Bursat për studentë të rinj në fusha strategjike.
Programet e mentorimit nga profesionistët e suksesshëm shqiptarë brenda dhe jashtë vendit.
- b) Shtylla e dytë: Konsolidimi i kapitalit intelektual
Mbështetje për studimet shkencore, botime akademike dhe konferenca.
Ndërtimi i një fondi kombëtar për projekte kërkimore.
Përfshirja e profesorëve, historianëve, sociologëve dhe ekspertëve në proceset politike dhe strategjike.
- c) Shtylla e tretë: Reformimi i partive politike shqiptare
Hapja e partive ndaj profesionistëve të rinj.
Vendosja e kritereve meritokratike për emërime.
Ndërprerja e modelit të vjetër të klientelizmit.
Këto nuk janë dëshira, por domosdoshmëri.
Përfundim: Koha e zgjimeve të mëdha
Zgjedhjet vendore ishin alarmi i fundit i madh. Ato nuk treguan vetëm humbjen e disa komunave apo posteve. Ato treguan:
krizën e përfaqësimit,
krizën e vizionit,
krizën e elitave,
krizën e së ardhmes.
Shqiptarët e Maqedonisë së Veriut rrezikojnë të humbin peshën që kanë fituar me sakrifica të jashtëzakonshme. Çdo arritje e 35 viteve mund të zhvlerësohet. Historia nuk i fal popujt që nuk e ndërtojnë elitën e tyre.
Nëse nuk veprohet sot, nesër do jetë vonë. Dhe matematika politike nuk fal:
35 vite pa strategji = rënie e pashmangshme.
