Irena Shabani sjell një reflektim të matur mbi marrëdhënien mes të vërtetës dhe letërsisë, duke e parë rrëfimin si një formë dëshmie dhe përgjegjësie. Me një stil të përmbajtur dhe një vështrim të mprehtë, ajo ndërthur përvojën personale me kujtesën kolektive, duke ndërtuar personazhe që flasin në heshtje, por me peshë të madhe.
“Kush qau në Parajsë” është një roman që përmes një gjuhe të kujdesshme dhe një vetëdije të qartë krijuese, shmang teprinë emocionale duke i dhënë përparësi autenticitetit. Kjo bisedë hap një dritare drejt botës letrare të Shabanit, ku pyetjet mbi të vërtetën, kujtesën dhe përgjegjësinë marrin forma të ndryshme në rrëfim.
Duke qenë se romani juaj mbështetet në ngjarje reale dhe kërkim dokumentar, si e konceptoni marrëdhënien midis së vërtetës faktike dhe së vërtetës letrare në procesin e krijimit?
Në një takim mes kolegësh kemi diskutuar mbi të vërtetën. Në atë moment nuk u ndala gjatë te kjo çështje, por pyetja ishte mjaft ngacmuese dhe më bëri të reflektoj më vonë, në distancë nga koha kur u shtrua. Arrita në përfundimin se e vërteta të bën të lirë. Në rastin e romanit tim, e vërteta më ka dhënë mundësinë të mos sajoj të paqena dhe më ka ndihmuar që çdo histori, edhe kur nuk është plotësisht besnike ndaj së vërtetës faktike, të sjellë pranë lexuesit një të vërtetë letrare. Detyra e letërsisë nuk është thjesht të dëshmojë realitetin, por ta përdorë atë për t’i treguar lexuesit qoftë të kohës sonë apo të një kohe që ende nuk ka ardhur, mënyrën se si njerëzit e një periudhe historike jetonin, ëndërronin, zhgënjeheshin, humbnin apo fitonin.
Vini nga gazetaria, një fushë që kërkon saktësi dhe distancë. Si ka ndikuar kjo përvojë në mënyrën se si ndërtoni rrëfimin dhe në etikën tuaj ndaj personazheve dhe historive që tregoni?
Gazetaria më ka dhënë shumë. Kam një galeri të tërë personazhesh që mund t’i marr drejtpërdrejt prej saj dhe t’i fus në roman. Ata ndonjëherë janë aq të vërtetë sa nuk kanë nevojë për asnjë sajesë; ka të tjerë që e anashkalojnë logjikën dhe duken aq absurdë, sa mjafton t’i shkruash ashtu siç janë në realitet dhe krijohet përshtypja sikur janë ndërtuar enkas si personazhe letrare; siç ka edhe personazhe që do të doje t’i lije në hije, sepse kumti i tyre të turbullon gjykimin. Gazetaria të mëson të ruash distancën mes vetes dhe lajmit, nëse përfshihesh shumë, rrezikon të bëhesh vetë lajmi. Letërsia, përkundrazi, ta lejon të futesh brenda rrëfimit si autor dhe t’u japësh zë edhe atyre personazheve që të kanë lënë të dyzuar. Falë gazetarisë, i kam qëndruar besnike realitetit të vitit 1996, vit në të cilin zhvillohen ngjarjet e romanit tim. Ndjesia për të qenë e saktë nuk është më një përpjekje e vetëdijshme; ajo është bërë pjesë e imja, një lloj rregullatori i brendshëm që nuk shoh arsye ta ndryshoj.
Vendosja e romanit në Shqipërinë e vitit 1996 e lidh tekstin me një moment kritik historik. A e shihni veprën tuaj si një formë kujtese kolektive apo si një përpjekje për ta rishkruar atë periudhë përmes një perspektive intime?
Romani im, ndoshta pa dashje, ka marrë formën e një kujtese kolektive. Nga lexues të shumtë, sidomos nga ata që në ato vite ishin në kulmin e rinisë së tyre, kam marrë falënderime. Ka qenë si një skanim i një kohe që shumë njerëz e mbajnë të ngrirë brenda vetes. Shpresa ishte e madhe, ndërsa përballja me realitetin shpesh e ashpër dhe pikërisht për këtë arsye ajo kohë mbetet ende e ndjeshme në kujtesë. Megjithatë, fakti që lexuesit më falënderojnë dhe nuk më refuzojnë, më bën të besoj se ky rikthim te ajo periudhë ka qenë i nevojshëm. Ndoshta është koha të zhvishet ajo koracë që na mbron, por edhe na mban larg ndjesive të vërteta. Sepse ka të vërteta që bërtasin, por ka edhe të vërteta që flasin në heshtje dhe pikërisht këto të fundit, si shumë nga historitë në romanin tim, na formësojnë më shumë sesa mendojmë. Në thelb, romani vendos një dilemë të fortë: një grua që, duke shkelur ligjin, mund t’i japë një fëmije mundësinë e mbijetesës. Kjo nuk është thjesht një zgjedhje individuale; është një konflikt që prek secilin prej nesh. Sepse përballë ligjit dhe njerëzillëkut, përgjigjja nuk është kurrë e thjeshtë. Dhe në fund, është lexuesi ai që vendos se cilës prej këtyre dy zërave do t’i bindet.
Narrativa juaj karakterizohet nga një përmbajtje emocionale e kontrolluar dhe një refuzim i patetizmit. Sa e vetëdijshme ka qenë kjo zgjedhje në raport me përfaqësimin e traumës?
Përmbajtja emocionale e kontrolluar, sipas meje, i bën personazhet më të vërtetë dhe më të besueshëm. Një autor i ka fjalët në dorë dhe mund t’i përdorë ato me tepri ose me përmbajtje; por sa më i përkorë të jetë në zgjedhjen e tyre, aq më shumë personazhet fitojnë peshë dhe autenticitet. Trauma, në vetvete, nuk është e zhurmshme. Ajo është e rrënjosur thellë dhe shpesh shfaqet në heshtje, në detaje të vogla, në nënkuptime. Pikërisht për këtë arsye, ajo nuk i përshtatet pompozitetit apo ekzagjerimit; çdo teprim e largon nga e vërteta e saj. Unë synoj një lexues që nuk qëndron jashtë rrëfimit, por futet brënda librit, që udhëton me personazhet, i vëzhgon nga afër dhe i përjeton ngjarjet bashkë me ta. Nuk më tërheqin personazhet që kërkojnë vëmendje me zë të lartë; më interesojnë ata që me heshtjen e tyre, lënë shenjë.
Personazhet tuaja, veçanërisht gratë, mbajnë peshën e historive të pathëna. Si e ndërtoni këtë raport midis heshtjes dhe rrëfimit në tekstin tuaj?
Nuk ka qenë qëllim në vetvete që gratë e romanit tim të ishin të forta nga jashtë dhe të buta nga brenda. Ato gra e kanë bërë vetë rrugën e tyre; unë thjesht i kam sjellë si dëshmi. Besoj thellësisht në forcën e gruas dhe në një shoqëri ku gruaja ka zë. Kur grave u pritet zëri, shoqëria kthehet pas, drejt një forme më të errët të saj. Pavarësisht kohëve të vështira apo të turbullta, disa gra nuk e humbasin rrugën e tyre, sepse kanë ditur të ndërtojnë veten. Gra të tilla, që njohin veten, mund të ndihmojnë edhe të tjerat që ndodhen në errësirë apo në udhëkryq. Nuk ka liri që lind nga padituria; liria vjen nga gratë që guxojnë të bëjnë pyetje dhe të kërkojnë përgjigje.
Në roman vërehet një ndërthurje e fortesë midis dimensionit individual dhe atij kolektiv. Si e menaxhoni këtë ekuilibër pa e humbur intimitetin e historisë personale?
I kam përdorur personazhet si dëshmitarë të vetes dhe të kohës së tyre. Kam përdorur zërin e tyre për të sjellë një panoramë të përvojës kolektive. Duke qenë se romani përmban një galeri të gjerë personazhesh, i kam dhënë lexuesit mundësinë të kërkojë veten mes tyre. Kur një personazh rrëfen të vërtetën e tij, ai në fakt sjell për lexuesin shumë të vërteta të tjera të ngjashme. Në këtë mënyrë, historia personale ruan intimitetin e saj, ndërsa njëkohësisht hapet drejt një përvoje më të gjerë, kolektive.
Kalimi nga poezia në roman përbën një zgjerim të dukshëm të formës shprehëse. Çfarë keni fituar dhe çfarë keni humbur nga ky tranzicion krijues?
Poezia më ka mësuar të jem e qartë në pak rreshta, ndërsa romani më ka dhënë lirinë të them më shumë se një gjë njëherësh. Poezia e ka ndihmuar romanin, jo e kundërta. Duke ardhur nga një formë që kërkon fjalë të matura dhe metafora, siç është poezia, e kam gjetur më të lehtë t’i përdor ngjyrimet poetike në prozë sa herë e kam ndjerë të nevojshme. Mendoj se nuk kam humbur asgjë nga ky kalim. Përkundrazi, kam fituar më shumë hapësirë për të shprehur mendimin tim, pa kufizime.
Titulli “Kush qau në Parajsë” sugjeron një tension mes idealit dhe realitetit. Si lindi ky titull dhe çfarë peshe semantike mbart për ju brenda strukturës së romanit?
Titulli i librit ka qenë një shqetësim paralel me shkrimin e romanit. Gjatë asaj periudhe kam menduar se romani mund të ishte i plotë edhe nëse do ta titulloja thjesht “Sofi”, sipas emrit të personazhit kryesor. Procesi i krijimit ka shumë të fshehta, dhe ndonjëherë këto të fshehta mbeten të tilla edhe për vetë autorin. Jam pyetur në një takim nëse besoja në Parajsë dhe kam dhënë një përgjigje negative. Pyetja vijoi: përse atëherë e keni vendosur “Parajsën” në titull? Përgjigjja më erdhi e beftë: sepse personazhet e mi besojnë. Përtej kësaj, ka dhimbje që të shkulin zemrën, siç është rasti i Afroditit në libër. Dhe realisht, si autore dhe si vëzhguese e jashtme e historisë, e kam pyetur veten: çfarë ndodh me lotët e një njeriu në tokë, pavarësisht se dikush i shtrenjtë ka shkuar në parajsë? Kështu, për mua, parajsa ka një çmim shumë të lartë dhe ndonjëherë si unë mendojnë dhe personazhet./ Fernanda Cenko
