Për herë të parë në historinë e shtetit shqiptar, hapim vitin gjyqësor në këtë sallë të Kolegjeve të Bashkuara të Gjykatës së Lartë. Sot nuk po vijojmë një traditë, por po e krijojmë atë. Është kuptimplotë që ky hap ndërmerret pikërisht këtu, ku shqyrtohen çështje me rëndësi të veçantë dhe ku, përmes interpretimit dhe njësimit të praktikës, forcohet koherenca dhe rritet parashikueshmëria e ligjit. Prania juaj sot e nderon Gjykatën e Lartë dhe i jep peshën e duhur këtij momenti.
Në një kuptim më të gjerë, drejtësia nuk është vetëm vendimmarrje. Ajo është edhe standard dhe orientim për sistemin dhe shoqërinë. Prandaj, kjo sallë nuk i përket vetëm këtij institucioni. Në thelb ajo u përket qytetarëve, çdo individi që hyn këtu me shpresën se do të dëgjohet dhe do të trajtohet me dinjitet, barazi dhe paanësi.
Kjo ditë nuk shënon vetëm nisjen e vitit gjyqësor, por themelimin e një tradite institucionale, që i jep drejtësisë një moment të përvitshëm reflektimi dhe përgjegjësie publike.
Për këtë arsye, kjo ceremoni ka rëndësi të veçantë. Është një moment kur sistemi i drejtësisë shpreh me maturi dhe vetëdije publike rolin e tij, në shërbim të qytetarit dhe të shtetit të së drejtës, jo me retorikë, por me standard dhe përgjegjësi.
Në këtë frymë, i drejtohemi njëkohësisht qytetarëve, profesionistëve të ligjit dhe institucioneve të Republikës, jo për të komentuar çështje konkrete, por për të riafirmuar parimet që duhet të udhëheqin drejtësinë. Që në fillim duhet ta themi qartë. Ky është një angazhim publik, i thjeshtë në formulim, por thelbësor në përmbajtje. Drejtësia duhet të jetë e pavarur në vendimmarrje, e përgjegjshme në standarde dhe e denjë në raport me qytetarin.
Këtë angazhim e pasqyron edhe tema që kemi zgjedhur për këtë ceremoni: “Drejtësia përballë pavarësisë, përgjegjësisë dhe besimit publik”, që në thelb, është një thirrje për ndërgjegjësim. Këto nuk janë fjalë për t’u thënë një herë në vit, por janë parime që duhen respektuar çdo ditë, në mënyrën se si e ushtrojmë drejtësinë. Ato janë busulla, me të cilën qytetarët matin drejtësinë dhe njëkohësisht drejtësia duhet ta masë veten.
Prania sot këtu e Presidentit të Republikës, drejtuesve të institucioneve kushtetuese, ambasadorëve dhe partnerëve ndërkombëtarë, si edhe e gjyqtarëve, prokurorëve dhe avokatëve, përçon një mesazh të rëndësishëm se drejtësia nuk është çështje e një institucioni të vetëm apo e një pushteti të vetëm. Ajo është një shtyllë e shtetit të së drejtës dhe përgjegjësinë për të duhet ta mbajmë të gjithë.
Në një shtet demokratik, ndarja dhe balanca e pushteteve nuk është thjesht parim abstrakt, por një mekanizëm sigurie për liritë dhe të drejtat, ku drejtësia ka një rol të pazëvendësueshëm, që të garantojë paanësinë dhe mbrojtjen efektive të të drejtave. Vlera e këtij mekanizmi kuptohet më qartë pikërisht në përvojën e përditshme të qytetarit me drejtësinë.
Besimi i qytetarit tek shteti, rrallë nis me deklarata. Zakonisht nis në sallën e gjyqit, kur një person sjell një konflikt dhe pret të dëgjohet me paanësi, brenda një kohe të arsyeshme dhe me dinjitet. Në këtë kuptim, gjykatat jo vetëm zbatojnë ligjin, por tregojnë nëse të drejtat mbrohen, nëse abuzimet korrigjohen dhe nëse ligjshmëria është më shumë se një aspiratë. Për shumicën e qytetarëve, drejtësia është kontakti më i drejtpërdrejtë me shtetin. Aty besimi forcohet ose dobësohet. Kjo varet, mbi të gjitha, nga profesionalizmi, etika dhe standardi i punës së përditshme në drejtësi.
Në këtë ditë të veçantë, shpreh vlerësimin dhe respektin për të gjithë ata, që e mbajnë drejtësinë mbi shpatulla çdo ditë: gjyqtarët, prokurorët, avokatët, por edhe ndihmësit ligjorë, sekretaritë dhe administratën gjyqësore, puna e të cilëve shpesh mbetet e padukshme, por pa të cilët asnjë gjykatë nuk mund të funksionojë. Drejtësia është një përpjekje njerëzore e vazhdueshme për disiplinë, profesionalizëm, vetëpërmbajtje dhe qëndrueshmëri.
Kur flasim për pavarësinë, duhet ta kuptojmë drejt se ajo nuk është privilegj, por garancia që qytetari të ketë një gjykim të paanshëm dhe të drejtë, i mbrojtur nga presionet dhe ndikimet. Pavarësia kërkon integritet, kurajo, profesionalizëm dhe etikë, që e bëjnë gjyqtarin të lirë në vendimmarrje dhe të fortë në arsyetim.
Megjithatë, pavarësia kërkon edhe kapacitet institucional. Drejtësia duhet të jetë e arritshme për qytetarin, brenda një kohe të arsyeshme dhe me dinjitet. Kur sistemi mbingarkohet dhe qytetari nuk arrin dot në kohë te drejtësia, pavarësia zbehet në efektin e saj më thelbësor, mbrojtjen reale të të drejtave. Prandaj drejtësia matet jo vetëm me cilësinë e vendimit përfundimtar, por edhe me rrugën për ta arritur atë. Drejtësia e pavarur nuk vendos për të kënaqur askënd. Ajo vendos për të respektuar ligjin dhe për t’u dhënë kuptim të drejtave.
Nëse pavarësia është kushti që drejtësia të jetë e paanshme, përgjegjësia është kushti që ajo të jetë e besueshme. Pavarësia pa përgjegjësi rrezikon të perceptohet nga qytetari si distancë nga nevojat e tij ose si mungesë llogaridhënieje. Përgjegjësia nuk është ndërhyrje në vendimmarrje. Ajo është cilësi e vendimmarrjes, seriozitet në punë, respekt në sallën e gjykimit, disiplinë profesionale dhe kujdes për kohën e arsyeshme. Mbi të gjitha, përgjegjësia kërkon arsyetim të qartë, sepse arsyetimi është ura më e forte, që lidh gjykatën me qytetarin. Qytetari mund të mos pajtohet me vendimin, por nuk duhet të mbetet pa e kuptuar atë.
Një shoqëri moderne pret nga drejtësia standard të lartë: ndershmëri, qartësi dhe qëndrueshmëri. Kjo matet me elementë konkretë: a janë vendimet të kuptueshme? a janë të arsyetuara me standard? a trajtohen rastet e ngjashme në mënyrë të njëjtë? a respektohet dinjiteti i palëve? a garantohet realisht barazia përpara ligjit? Pikërisht këto janë pyetjet që shtrohen përditë.
Në këtë kuptim, pavarësia dhe përgjegjshmëria, dy shtyllat themelore të drejtësisë, çojnë natyrshëm te çështja më e ndjeshme, besimi publik. Ky besim nuk kërkohet, por fitohet. Komunikimi ndihmon, por pesha vendimtare është përvoja konkrete e qytetarit me drejtësinë, vendim pas vendimi, sjellje pas sjelljeje, standard pas standardi. Kur besimi rrënohet, rindërtimi i tij është i vështirë, por kur ndërtohet, ai bëhet themeli i sigurisë juridike, i stabilitetit shoqëror dhe i vetë shtetit të së drejtës.
