Ka një keqkuptim romantik për fundin e demokracive: imagjinohen gjithmonë si skena dramatike, me tanke në rrugë, ushtarë që pushtojnë institucionet dhe liderë që shpallin gjendjen e jashtëzakonshme.
Harrojini tanket. Ato i përkasin një epoke ku pushteti merrej me forcë dhe humbja ishte e dukshme. Sot, historia moderne po na tregon diçka shumë më të rrezikshme: demokracitë sot nuk përmbysen, por kalben nga brenda me vendime “teknike”, justifikime ligjore dhe me një shoqëri që mësohet ta gëlltisë çdo shkelje si të ishte normalitet.
Nuk ka më nevojë për grusht shteti kur ke një shumicë të bindur që e trajton ligjin si plastelinë, një opozitë të përçarë që e trajton veten si viktimë të përhershme; institucione që nuk pushtohen më, por kapen dhe nuk reagojnë. Nuk digjen, por përdoren. Kjo është më e rrezikshme, sepse gjithçka duket “në rregull”.
Erozioni nuk bën zhurmë. Ai nuk transmetohet “live”. Ai ndodh ngadalë, në heshtje, në vendime të vogla që shkelin ligjin “vetëm këtë herë”, në emërime klienteliste që justifikohen si “kompromise politike”, në një drejtësi që fillon të peshojë më shumë pushtetin sesa të vërtetën.
Fillimisht deformohet gjuha: ligji interpretohet, pastaj shtrembërohet, më pas shpërfillet e nuk merret më parasysh. Pastaj deformohet morali publik: shkelja e rregullit bëhet normë, ndërsa respektimi i tij shihet si naivitet.
Ndërkohë, drejtësia nuk bie me një vendim skandaloz; ajo vdes me qindra vendime të vogla, selektive, të justifikuara, të heshtura. Çdo standard i dyfishtë është një tullë më pak në murin e shtetit.
Në fund deformohet vetë shteti: institucionet nuk janë më garantë të balancës, por vegla të njëanshme në duart e atyre që i kontrollojnë.
Ky është momenti kur demokracia mbetet vetëm si emër. Ka zgjedhje, por jo garë të ndershme. Ka institucione, por jo pavarësi. Ka ligje, por jo drejtësi. Dhe ironia më e madhe: gjithçka bëhet në emër të ligjit.
Dhe qytetari? Kur qytetari e kupton që loja është deformuar, shpesh është vonë. Ai nuk shtypet, ai lodhet. Nuk i hiqet e drejta, i zhvlerësohet.
Vota nuk i vidhet gjithmonë; shpesh i bëhet e padobishme. Sepse ç’kuptim ka të zgjedhësh, kur rregullat nuk i ndryshon ai që humbet?
Politika e ka kuptuar këtë lojë shumë mirë: nuk ka nevojë të rrëzojë sistemin, mjafton ta konsumojë. Një emërim klientelist këtu, një procedurë e manipuluar atje, një presion i padukshëm mbi një institucion dhe pak nga pak, shteti kthehet në pronë private me vulë publike.
Erozioni institucional është më i rrezikshëm se një grusht shteti, sepse nuk prodhon reagim të menjëhershëm. Nuk ka një armik të qartë për t’u përballur.
Nuk ka një ditë që mund ta quash “rënia e demokracisë”. Ka vetëm një vijë të gjatë kompromisesh, ku secili justifikon heshtjen e vet me pragmatizëm, interes apo frikë.
Demokracia nuk vdes kur rrëzohet. Ajo vdes kur me dakordësi të heshtur nuk mbrohet.
Demokracia nuk vdes kur shkelet ligji, as kur tanket dalin në rrugë. Ajo vdes kur shkelja nuk bën më përshtypje dhe njerëzit mësohen të jetojnë pa të.
