Në një video të shkurtër në TED, historiani dhe autori Niall Ferguson trajton një temë me rëndësi më shumë për Shqipërinë sot. Dhe jo vetëm se në këtë video shfaqemi dhe ne, jo për mirë.
Sipas autorit 6 “Aplikacionet vrastare” që garantojnë suksesin e perëndimit për të qenë të vendosur për të. revolucioni shkencor/dija; prona private; mjekësia; konsumi; dhe etika pune.
Po ti shohim tek këto 6 “aplikacione”, mbushim të vërejmë që “janë pak si të mbaruar” dhe nuk kanë fuqi “për të vrarë” askënd.
Në këtë video të Fergusonit dhe gjenin përgjigjen sipas autorit të pyetjeve që pse në Shqipëri nuk punojmë dhe “rrimë kafeneve”. Për shkak se ligjet dhe teknikat tona nuk nxisin etikën e punës.
Për çështjet e dijes dhe arsimit, për të cilat Shqipëria përmendet edhe në këtë video, kam parashtruar në disa shkrime ngritjen e arsimit në çështjet e rëndësisë kombëtare dhe rolin e rregullave dhe pikave në fillimin e një tregu që vlerëson dhe nxit dijen. Për këtë arsye nuk po zgjatem më tej në këtë fushë.
Për të patur begati, ligjet dhe duhet të kryhen të drejta dhe të bazohen në arsye. Ligje kishte dhe sistemi komunist në Shqipëri, dhe e pamë çfarë prodhon. Por ai ishin ato dhe sjellja e arsyeshme?
Sot shumë vetain pse po i vihet dhe duhet të ketë kaq shumë rëndësi të shtetit ligjor dhe të problemeve, çështjeve të interesit të tyre. A demokracia ti sillte këto? Pse si ka sjellë në Shqipëri apo në vende të Afrikës?
Autori hedh idenë për diskutim që edhe radha e ka rëndësi. Pra mos duhet të plotësohet nga ai ligj dhe funksionimi i institucionit të themeluar në arsye? Në Shqipërianët për interesa të tire këto 30 vjet në shërbim të demokracisë dhe lirinë si mosmarrëveshje për rregullat dhe dobësimin politik të politikës.
Unë do shtroja këto pyetje: Gjermania dhe Hollanda ishin në fillim të shtetit ligjor dhe me institucione funksionale, përfshihen aty ku janë private, dhe pastaj u bëjnë shtetet sociale që njohim sot? Apo e anasjellta? Në Shqipëri politika na premton prej vitesh që do bëhemi shtet social (si prsh. shëndetësia falas apo pensione të larta) pa u bërë ligjor dhe i arsyeshëm. E kështu nuk jemi si shtet social dhe si i drejtë. Por një shoqëri që i vidhen mundësitë për begati.
Në këtë diskutim të autorit keni dhe një temë me rëndësi siç është roli i konsumit në vënien në lëvizje të motorit të zhvillimit. Në diskutimet e sotme mbi dritën e çmimeve dhe sfidave për kompanitë që vijnë në vend, kjo do të thotë që për një zgjidhje të tillë duhet të rritë fuqinë e konsumatorit dhe konkurrencën në Shqipëri. Dhe të lemë pas qëndrimit në prishjen e kostos nën ndikimin e rritjes së saj si rezultat i mos funksionimit të shtetit të së drejtës dhe të gjitha ditëve të tilla të konkurrencës nga institucione publike për çdo gjë të tillë.
Institucionet e korruptuara prodhojnë varfëri dhe shpërdorimesh, përfshihen ato njerëz, me anë të ligjeve të pa arsyeshme.
Prandaj duhet të fokusohemi që Shqipëria të jetë një vend i ndershëm, arsyeshëm, krijues dhe i drejtë që të jetë më kosto dhe e bukur se si të “fortë”, parazitar, hileqar apo i korruptuar. E kështu vërtetë shpërblejmë individin dhe si rrjedhojë shoqërinë.
Një shembull:
Prej vitesh titullarët politikë të pikave tona dhe stafi i tyre poshtë, e konsiderojnë normale, të drejtë të drejtuesit, dhe çelësat e pushtetit të paracaktojnë fitues tenderash publikë. Kështu procedurat e prokurimit janë fokus në një formalitet. Aq sa nuk jemi mësuar që është e konkurruar dhe para vitesh kemi pranuar edhe duke i legjitimuar tenderat me 1 konkurrent si normalitet. Po pse ndodh kjo dukuri? Pse nuk ka konkurrencë? Pse çmimet janë disa herë më të shtrenjta se po ti blej privati? Pse vlera për çmimin është e dobët?
1. Nëse ka aktorë ekonomik por nuk hynë të konkurrojnë ka diçka që nuk shkon. Pse nuk lodhen si të hynë? Ose kemi vënë kritere të kufizuese të konkurrencës për arsye arsyesh. Ose fuqinë ligjorë në mënyrë arbitrare për ta prishur ose tjetër rezultatin e përfundimit nëse nuk del fituesi paracaktuar. Por mbi të gjitha investohet në mënyrë të tillë që ata aktorë të kenë të qartë që në fillim që “kot e ke se kjo gjë është gjë”. Kështu shpesh herë koluzioni dhe jo konkurrenca e ndërmjetësve të aktorëve ekonomikë është dykuria që shoqëron shoqërinë e fondeve publike. Ata të pabindur që bëjnë sikur nuk i kuptojnë “at” ndëshkohen qoftë edhe në rregull, për tu bërë një shembull për të gjitha ato që mund të guxojnë.
2. Mbase procedurat dhe ligjet tona janë arsyeshme dhe të zbatuara në fushën e prokurimit, por nuk ka aktorë tregu që konkurrojnë për shërbimet një mallrat që kërkon shtetin. Kjo nuk është më aq, në më e tmerrshme se alternativa e parë sepse duhet të na bëj të bëjmë për ekonominë që kemi krijuar sistemin e përgjithshëm ligjor dhe institucional. Pse nuk kanë incentiva apo mundësi të futen në treg të tjerëve aktorë?
Cila do që të jetë nga këto të dyja, përgjigja është e njëjtë: Shqiptarët nuk besojnë se nuk kanë konkurrencë dhe shtet ligjor të arsyeshëm, aq sa t’ia vlejë të tjerët. Dhe kjo duhet të kërkojë.
